Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының білімін бағалау тек қорытынды нәтиже қоюмен шектелмей, оның оқу барысындағы дамуын жан-жақты көрсететін маңызды құралға айналды. Өйткені баға – оқушының тек алған білімінің көрсеткіші ғана емес, сонымен қатар оның ынтасы, еңбегі және даму бағытының айнасы. Осы тұрғыдан алғанда, критериалды бағалау жүйесінің енгізілуі білім беру саласындағы маңызды әрі қажетті өзгерістердің бірі болды.
Дәстүрлі бағалау жүйесінде көбінесе оқушының жауабы жалпы әсерге қарай бағаланатын. Кейде бірдей жауап берген екі оқушы әртүрлі баға алуы мүмкін еді. Бұл, әрине, оқушының әділдікке деген сеніміне әсер ететін. Ал критериалды бағалау мұндай олқылықтардың алдын алуға бағытталған. Мұнда әр тапсырма нақты критерийлер мен дескрипторлар арқылы бағаланады. Яғни, оқушы не үшін белгілі бір балл алғанын нақты түсінеді.
Критериалды бағалаудың басты ерекшеліктерінің бірі – оның ашықтығы. Оқушы сабақ басталмас бұрын немесе тапсырма берілген кезде-ақ бағалау талаптарымен танысады. Бұл оған өз жұмысын жоспарлауға, уақытын дұрыс бөлуге және нәтижеге бағытталған әрекет жасауға мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл оқушының өзіне деген сенімін арттырып, оқу процесіне белсенді қатысуына ықпал етеді.
Тағы бір маңызды артықшылық – кері байланыстың сапасы. Критериалды бағалау жүйесінде мұғалім тек «дұрыс» немесе «қате» деп шектелмейді. Ол оқушыға нақты ұсыныстар береді: қай тұста қате жіберілді, оны қалай түзетуге болады, келесіде нені ескеру керек. Осындай бағытталған кері байланыс оқушының біліміндегі олқылықтарды дер кезінде жоюға көмектеседі.
Сонымен қатар, бұл жүйе оқушыны тек білім алуға ғана емес, өздігінен ойлануға, талдауға және өзін дамытуға үйретеді. Мысалы, өзін-өзі бағалау барысында оқушы өз жұмысын критерийлерге сүйене отырып саралайды. Бұл оның сыни ойлау қабілетін қалыптастырады. Ал өзара бағалау кезінде оқушылар бір-бірінің жұмысын талдап, пікір алмасады. Нәтижесінде оқу процесі тек мұғалім мен оқушы арасында ғана емес, оқушылардың өзара әрекеттестігі арқылы да жүзеге асады.
Критериалды бағалау жүйесі мұғалімнің кәсіби дамуына да оң әсер етеді. Мұғалім сабақ жоспарын құру кезінде нақты оқу мақсаттарына сүйенеді, бағалау критерийлерін алдын ала дайындайды. Бұл сабақтың құрылымын жүйелі етуге көмектеседі. Сонымен қатар, мұғалім әр оқушының жеке ерекшелігін ескере отырып, сараланған тапсырмалар бере алады.
Оқу процесінде қолданылатын қалыптастырушы бағалау ерекше рөл атқарады. Бұл бағалау түрі күнделікті сабақ барысында жүргізіледі және оқушыға бірден кері байланыс беруге бағытталған. Қалыптастырушы бағалау арқылы мұғалім оқушының материалды қаншалықты меңгергенін анықтап, қажет болған жағдайда қосымша түсіндіру жұмыстарын жүргізеді. Ал жиынтық бағалау белгілі бір кезеңнің қорытындысын шығарып, оқушының жалпы білім деңгейін көрсетеді.
Тағы бір назар аударатын мәселе – ата-анамен байланыс. Критериалды бағалау жүйесінде ата-аналар да баласының оқу жетістіктерін нақты түсіне алады. Себебі бағалау нәтижелері тек баға түрінде емес, нақты сипаттамалар арқылы беріледі. Бұл ата-анаға баласының қай пәнде немесе қай тақырыпта қиындық көріп жүргенін анықтауға мүмкіндік береді.
Әрине, бұл жүйені енгізу барысында белгілі бір қиындықтар да кездесті. Мұғалімдерге жаңа форматқа бейімделу, құжаттарды дұрыс рәсімдеу, критерийлер құрастыру уақытты талап етті. Сонымен қатар, кейбір ата-аналар бастапқыда жаңа бағалау жүйесін түсінуде қиындықтарға тап болды. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, уақыт өте келе бұл мәселелер шешімін тауып, жүйенің тиімділігі дәлелдене бастады.
Бүгінгі күні критериалды бағалау оқушылардың білім сапасын арттыруда маңызды құралға айналып отыр. Оқушылар өз оқуына жауапкершілікпен қарап, нақты мақсат қоя біледі. Мұғалімдер бағалау арқылы тек нәтижені ғана емес, оқу процесін де басқара алады.
Қорытындылай келе, критериалды бағалау жүйесі – білім берудің сапасын арттыруға бағытталған заманауи, тиімді әрі әділ тәсіл. Ол оқушының тек білімін бағалап қана қоймай, оның тұлғалық дамуына, ойлау қабілетінің қалыптасуына және өзін-өзі жетілдіруіне үлкен ықпал етеді. Сондықтан бұл жүйені жетілдіру және тиімді қолдану – бүгінгі білім беру саласының басты міндеттерінің бірі.
Бекмұхамедов Аргынбек Турганбаевич,
Жетісай ауданының білім бөлімінің «Ә.Молдағұлова атындағы №34 жалпы білім беретін» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің директордың оқу жұмысы жөніндегі орынбасары.