Аңдатпа
Бұл мақалада 2-сынып оқушыларының айтылым дағдыларын дамыту мәселесі қарастырылады. Зерттеудің негізгі мақсаты – сабақ барысында оқушылардың айтылым дағдыларын жетілдіру арқылы олардың зейінін шоғырландыру, өз ойын еркін әрі жүйелі жеткізуіне мүмкіндік жасау және коммуникативтік дағдыларын қалыптастыру.
Зерттеу барысында оқушылардың мәтінді оқу және мазмұндау кезінде өз ойын толық жеткізе алмауы, сөйлем құрылымын дұрыс құра алмауы, қазақ тілінде еркін сөйлеуге қиналуы және бір-бірімен сөйлеу қарым-қатынасының жеткіліксіздігі анықталды. Осы мәселелерді шешу мақсатында деңгейлік тапсырмалар, суретпен жұмыс, тілдік және интеллектуалдық ойындар, АКТ құралдары, жетекші сұрақтар, жұптық және топтық жұмыс түрлері қолданылды.
Зерттеу бірнеше цикл арқылы жүргізіліп, әр кезең соңында оқушылардың айтылымындағы өзгерістер бақылауға алынды. Нәтижесінде оқушылардың сөздік қоры молайып, сөйлем құрау, мәтінді өз сөзімен мазмұндау, өз ойын жүйелі жеткізу, бірін-бірі тыңдау және пікір білдіру дағдыларының жақсарғаны байқалды.
Түйін сөздер: айтылым, сөйлеу дағдысы, бастауыш сынып, коммуникативтік дағды, зерттеу сабағы, тілдік ойын, зейін, оқушы, қазақ тілі.
Кіріспе
Қазіргі білім беру жүйесінде оқушыға тек теориялық білім беру жеткіліксіз. Білім алушы алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана білуі, өз ойын еркін жеткізуі, сұрақ қоя алуы, жауап бере алуы және өз пікірін дәлелдеуі қажет.
Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде оқушының сөйлеу және тілдік дағдыларын қалыптастырудың маңызы ерекше. Себебі осы кезеңде қалыптасқан тілдік дағдылар баланың кейінгі оқу әрекетінің негізін қалайды.
Айтылым – тілдік қатынастың маңызды түрлерінің бірі. Оқушының айтылым дағдысы жақсы қалыптасқан жағдайда ол өз ойын жүйелі жеткізіп, сұрақтарға толық жауап беріп, мәтін мазмұнын түсініп, оны өз сөзімен айтып бере алады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі де осы мәселемен байланысты. 2-сынып оқушыларымен жүргізілген сабақтарды бақылау барысында олардың айтылым дағдыларында бірқатар қиындықтар байқалды.
Осыған байланысты зерттеу сабағының мақсаты ретінде:
Сабақ барысында балалардың айтылым дағдыларын жетілдіру арқылы олардың зейінін шоғырландыру белгіленді.
1. Зерттеу мәселесін анықтау
Зерттеу сабағын бақылау кезінде фокус білім алушылардың айтылым дағдысына бағытталды.
Бақылау нәтижесінде төмендегідей мәселелер анықталды:
- Мәтінді оқу барысында кейбір оқушылар өз ойын толық жеткізе алмайды.
- Оқушылардың бір бөлігінде орыс тілінің ықпалы байқалады.
- Мәтінді мазмұндау кезінде сөйлем құрылымын дұрыс қалыптастыруда қиындықтар кездеседі.
- Оқушылардың бір-бірімен қазақ тілінде сөйлеу қарым-қатынасы жеткіліксіз.
- Кейбір оқушылар сұрақтарға қысқа жауап берумен шектеледі.
- Өз ойын дәлелдеп, жүйелі түрде баяндау дағдысы толық қалыптаспаған.
- Сөздік қоры жеткіліксіз болғандықтан, ойын жеткізу кезінде кідірістер байқалады.
Зерттеу барысында оқушылар арасында сауалнама жүргізілді. Сауалнама нәтижесінде балалардың күнделікті қарым-қатынаста қазақ тілінде еркін сөйлеуге қиналатыны анықталды.
Осы мәселені шешу үшін сабақ барысында оқушылардың сөйлеуіне барынша көп мүмкіндік беретін әдістерді қолдану қажеттілігі туындады.
2. Зерттеу әдістері
Зерттеу барысында төмендегі әдістер қолданылды:
- сабақ барысын жүйелі бақылау;
- оқушылармен сауалнама жүргізу;
- оқушылардың ауызша жауаптарын талдау;
- жұптық және топтық жұмыс;
- сурет арқылы әңгімелеу;
- деңгейлік тапсырмалар;
- тілдік және интеллектуалдық ойындар;
- АКТ құралдарын пайдалану;
- жетекші сұрақтар қою;
- оқушылардың рефлексиясын бақылау.
Зерттеу барысында негізгі назар оқушылардың сөйлеу белсенділігіне, сөздік қорына, сөйлем құрауына, мәтінді мазмұндауына және өз ойын еркін жеткізуіне аударылды.
3. Зерттеу тәжірибесін іске асыру
Зерттеу сабағында оқушыларды бір ғана тұрақты топқа бөліп қоймай, топ құрамын үнемі өзгертіп отыруға мән берілді.
Бұл тәсіл оқушылардың әртүрлі сыныптастарымен қарым-қатынас жасауына, өз ойын жаңа ортада жеткізуіне және сөйлеу белсенділігін арттыруына мүмкіндік берді.
Оқушылардың деңгейлері де ескерілді.
Жоғары деңгейлі оқушыларды жалықтырмау үшін «оңайдан қиынға» қағидаты негізінде күрделілігі жоғары тапсырмалар ұсынылды.
Орта деңгейдегі оқушылардың білімін жоғары деңгейге көтеру мақсатында шығармашылық және коммуникативтік тапсырмалар берілді.
Ал қолдауды қажет ететін оқушыларға жеңілдетілген тапсырмалар, жетекші сұрақтар, тірек сөздер және мұғалімнің мадақтауы ұсынылды.
Мұндай саралау әр оқушының өз деңгейінен келесі деңгейге көтерілуіне мүмкіндік берді.
4. Сурет арқылы айтылым дағдысын қалыптастыру
Зерттеу барысында тиімділігі байқалған әдістердің бірі – сурет арқылы сөйлеуді дамыту.
Оқушылар мәтінді өз бетінше оқып, оның мазмұнын түсінуге тырысты. Кейін мәтіндегі негізгі ойды немесе оқиғаны сурет арқылы бейнеледі.
Бұл жерде суреттің көркемдік сапасына емес, оның мәтін мазмұнын ашуына басымдық берілді.
Сурет оқушы үшін сөйлеу тірегіне айналды.
Оқушы өз суретіне сүйене отырып:
- суретте не бейнеленгенін айтты;
- оқиғаны сипаттады;
- сөйлемдер құрастырды;
- мәтінді өз сөзімен мазмұндады;
- өз пікірін білдірді.
Бұл тәсіл сөйлеуге қиналатын оқушылардың өз ойын жеткізуіне қолдау көрсетті.
5. Ойын технологиялары арқылы айтылымды дамыту
Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын – оқу әрекетін қызықты ұйымдастырудың тиімді жолдарының бірі.
Зерттеу сабақтарында әртүрлі тілдік және интеллектуалдық ойындар қолданылды.
Ойын барысында оқушылар:
- бір-біріне сұрақ қойды;
- сұрақтарға толық жауап берді;
- сөздерден сөйлем құрастырды;
- берілген сурет бойынша әңгіме құрастырды;
- өз пікірін білдірді;
- жұппен және топпен қарым-қатынас жасады.
Сонымен қатар сабақ барысында АКТ мүмкіндіктері пайдаланылып, интерактивті тапсырмалар ұсынылды.
Ойын элементтерінің қолданылуы оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың зейінін ұзақ уақыт шоғырландыруға ықпал етті.
6. Зерттеу циклдері
Зерттеу сабақтарының нәтижесін анықтау мақсатында бірнеше цикл жүргізілді.
І-циклге дейін
Бастапқы кезеңде оқушылардың көпшілігі оқулықтағы дайын, жаттанды сөздермен шектелді.
Мәтінді мазмұндау кезінде оқушылар:
- сөйлемдерді байланыстыра алмады;
- қысқа жауап берді;
- өз сөздерімен айтуға қиналды;
- кей жағдайда орыс тіліндегі сөздерді араластырды.
Бұл кезең оқушылардың бастапқы деңгейін анықтауға мүмкіндік берді.
І-циклден кейін
І-цикл барысында мәтін бойынша сурет салу тапсырмасы қолданылды.
Оқушылар салған суреттерін пайдалана отырып мәтінді мазмұндады.
Сурет оқушыға ойларын ретімен жеткізуге көмектесті.
Сонымен қатар интеллектуалдық ойындар арқылы оқушылардың сөздік қоры дамытылды.
ІІ-циклден кейін
ІІ-цикл барысында сурет салу жұмысы қолөнермен ұштастырылды.
Оқушылар жасаған жұмыстарын таныстырып, сол бойынша сөйлемдер құрастырды.
Әртүрлі ойындар арқылы олардың сабаққа деген қызығушылығы артты.
«Сен тоқта, мен сөйлеймін» әдісі арқылы оқушылар кезекпен сөйлеуге, бірін-бірі тыңдауға және өз ойын толық жеткізуге дағдыланды.
Мұғалімнің жетекші сұрақтары арқылы оқушылар мәтін мазмұнын күнделікті өмірмен байланыстырды.
7. Зерттеу нәтижелері
Зерттеу барысында оқушылардың айтылым дағдыларындағы өзгерістер жүйелі түрде бақыланды.
| Көрсеткіш | Зерттеуге дейін | Зерттеу барысында |
| Өз ойын еркін жеткізу | Қиналады | Біртіндеп еркін сөйледі |
| Мәтінді мазмұндау | Дайын сөздермен шектелді | Өз сөзімен мазмұндай бастады |
| Сөйлем құрау | Сөйлем құрылымында қателер болды | Сөйлемді дұрыс құрастыру жақсарды |
| Сөздік қор | Шектеулі | Жаңа сөздерді белсенді қолданды |
| Өзара қарым-қатынас | Сөйлеу белсенділігі төмен | Жұптық және топтық қарым-қатынас артты |
| Тыңдалым | Бір-бірін тыңдау деңгейі төмен | Өзгенің пікірін тыңдауға үйренді |
| Зейін | Кей тапсырмаларда тез бөлінді | Ойын және шығармашылық тапсырмаларда тұрақтанды |
Зерттеу нәтижесінде оқушылардың:
- — бір-бірінің пікірін тыңдап, бағалауы;
- — тыңдалым дағдысының қалыптасуы;
- — айтылым белсенділігінің артуы;
- — сөздік қорының молаюы;
- — сөйлем құрылымын дұрыс құрастыруы;
- — өз ойын еркін жеткізуі;
- — мәтінді өз сөзімен мазмұндауы;
- — коммуникативтік дағдыларының дамуы байқалды.
8. Зерттеу нәтижесін талдау
Зерттеу тәжірибесі айтылым дағдысын дамыту үшін оқушыға дайын жауап беруден гөрі, оның өз ойын айтуына мүмкіндік жасау маңызды екенін көрсетті.
Әсіресе сурет, ойын және шығармашылық тапсырмалар оқушының сөйлеуіне табиғи жағдай қалыптастырды.
Оқушы сурет салу барысында мәтінді қайта ой елегінен өткізеді, негізгі ойды анықтайды және кейін сол ойды ауызша жеткізеді.
Ал ойын барысында оқушы сөйлеуді арнайы тапсырма ретінде емес, қарым-қатынас құралы ретінде қабылдайды.
Мұғалімнің жетекші сұрақтары да маңызды рөл атқарды. Себебі кейбір оқушылардың ойын толық жеткізе алмауы олардың мәтінді түсінбеуінен емес, ойын қалай бастау керектігін білмеуінен болды.
Сондықтан «Кім?», «Не істеді?», «Қайда?», «Қашан?», «Неліктен?», «Сен қалай ойлайсың?» сияқты сұрақтар оқушыға өз ойын жүйелеуге көмектесті.
Қорытынды
Зерттеу нәтижелерін жоспарланған мақсатпен салыстыру барысында оқушылардың айтылым дағдыларында оң өзгерістер болғаны анықталды.
Зерттеу сабақтарында қолданылған суретпен жұмыс, ойын технологиялары, АКТ, деңгейлік тапсырмалар, жетекші сұрақтар, жұптық және топтық жұмыстар оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттыруға мүмкіндік берді.
Оқушылар бір-бірін тыңдауға, өз пікірін білдіруге, сөйлем құрауға, мәтінді өз сөзімен мазмұндауға және күнделікті өмірмен байланыстырып сөйлеуге үйренді.
Сонымен қатар айтылым дағдысының дамуы оқушылардың зейінін шоғырландыруына да оң ықпал етті. Қызықты әрі мағыналы тапсырмалар барысында оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі артты.
Зерттеу барысында күтілетін нәтижеге қол жеткізілгенімен, кейбір оқушылардың айтылым дағдыларын әрі қарай жетілдіру қажеттілігі анықталды. Сондықтан зерттеу жұмысын жалғастырып, келесі сабақтарда анықталған қиындықтарды ескере отырып, жаңа әдіс-тәсілдерді енгізу жоспарланады.
Алдағы уақытта бақылаушылармен бірлесе отырып жаңа идеялар әзірлеу, оқушылардың деңгейіне сәйкес тапсырмаларды түрлендіру және айтылымды күнделікті оқу үдерісімен байланыстыру маңызды.
Қорытындылай келе, 2-сынып оқушыларының айтылым дағдысын дамыту – олардың тек тілдік қабілетін жетілдіру ғана емес, сонымен бірге зейінін шоғырландыруға, өзіне деген сенімін арттыруға, тыңдау мәдениетін қалыптастыруға және тиімді қарым-қатынас жасауына мүмкіндік беретін маңызды педагогикалық бағыт.
Астана қаласы, Есіл ауданы
№103 жалпы орта білім
беретін мектебінің
бастауыш сынып мұғалімі
Кеңес Ақмарал Даниярқызы