«Адал азамат» тәрбиесінің өзегі – саналы таңдау, қауіпсіз орта және жауапты әрекет
Бүгінгі бала – ертеңгі ел азаматы. Оның қандай ортада өсіп, қандай құндылықтарды бойына сіңіріп, қандай таңдау жасайтыны – отбасы мен мектепті ғана емес, тұтас қоғамды толғандыратын мәселе. Қазіргі ақпараттық қоғамда жасөспірім тәрбиесіне әсер ететін факторлар да көбейді. Сондықтан құқық бұзушылықтың алдын алу жұмысын тек тәртіпті бақылаумен шектемей, баланың қауіпсіздігіне, құқықтық сауаттылығына және саналы мінез-құлқына бағыттау аса маңызды.
Мектептегі тәрбие жұмысының басты мақсаттарының бірі – оқушыны өз әрекетіне жауап бере алатын, заңды құрметтейтін, өзгенің құқығына қол сұқпайтын, қоғам алдындағы міндетін түсінетін адал азамат ретінде қалыптастыру.
Буллинг – жай ғана балалар арасындағы келіспеушілік емес
Мектеп ортасындағы маңызды мәселелердің бірі – буллингтің алдын алу. Бір оқушыны әдейі келемеждеу, қорлау, кемсіту, қорқыту, шеттету немесе оған күш көрсету баланың психологиялық жағдайына кері әсер етуі мүмкін.
Кейде балалар өз әрекетін «әзіл» деп қабылдауы ықтимал. Алайда бір бала үшін күлкі болған әрекет екінші бала үшін жан жарасына айналуы мүмкін. Сондықтан оқушыларға «Менің әрекетім өзге адамға қалай әсер етеді?» деген сұрақты ойлана білуге үйретуіміз қажет.
Мектепте әр бала өзін қауіпсіз әрі құрметке лайық тұлға ретінде сезінуі тиіс. Буллингке куә болған оқушы да үнсіз қалмай, сенімді ересек адамға хабарлаудың маңызын түсінуі қажет.
Кибербуллинг және әлеуметтік желідегі жауапкершілік
Қазіргі жасөспірім өмірінің бір бөлігі – интернет пен әлеуметтік желі. Виртуалды орта мүмкіндіктермен қатар түрлі қауіптерді де алып келеді.
Әлеуметтік желілерде біреуді мазақ ету, қорлайтын пікір жазу, жалған ақпарат тарату, рұқсатсыз фото немесе бейнежазба жариялау, жалған аккаунт арқылы қудалау – «экранның ар жағындағы жай әрекет» деп қарауға болмайтын мәселе.
Балаларға интернет кеңістігінде де жауапкершілік бар екенін ұғындыру маңызды. Жарияламас бұрын ойлану, жеке мәліметтерді бөтен адамдарға бермеу, күмәнді сілтемелерге өтпеу, бейтаныс адамдармен қарым-қатынаста сақ болу – бүгінгі цифрлық қауіпсіздіктің қарапайым әрі маңызды қағидалары.
Ата-ана да баласының интернеттегі өміріне немқұрайды қарамауы керек. Мұндағы мақсат – баланы аңду емес, онымен сенімді қарым-қатынас орнатып, қауіп төнген жағдайда көмек сұрай алатындай жағдай жасау.
Вейп – сән емес, қауіпті әдет
Жасөспірімдер арасында профилактикалық жұмысты қажет ететін мәселелердің тағы бірі – электронды темекі мен вейпке қызығушылық.
Кейбір жасөспірімдер оны ересек көрінудің немесе ортаға бейімделудің белгісі ретінде қабылдауы мүмкін. Сондықтан мектеп пен ата-ананың міндеті тек «болмайды» деп тыйым салумен шектелмеуі тиіс. Бала зиянды әдеттің денсаулығына, тәртібіне және болашағына тигізетін салдарын түсініп, құрдастарының ықпалына ермей, «жоқ» деп айта алатын саналы ұстаным қалыптастыруы қажет.
Біз баланы қорқыту арқылы емес, дұрыс ақпарат пен өмірлік дағды беру арқылы зиянды әрекеттен қорғай аламыз.
Түнгі уақыттағы қауіпсіздік – ата-ана назарында
Жасөспірімдердің бос уақытын тиімді ұйымдастыру және олардың қауіпсіздігіне көңіл бөлу де құқық бұзушылықтың алдын алуда маңызды орын алады.
Баланың кешкі және түнгі уақытта қайда жүргені, кіммен бірге екені ата-ананың назарынан тыс қалмауы тиіс. Себебі бақылаусыз жүрген жасөспірім түрлі тәуекелді жағдайларға тап болуы мүмкін.
Сондықтан ата-ана мен бала арасында күнделікті қарапайым байланыс болуы қажет: «Қайда барасың?», «Кіммен бірге боласың?», «Қашан келесің?» деген сұрақтар сенімсіздіктің емес, бала қауіпсіздігіне деген жауапкершіліктің көрінісі.
Құқықты білу – жауапкершілікті түсінуден басталады
Құқықтық сауаттылық дегеніміз – өз құқығын білумен ғана шектелмейді. Ол – өз міндетін түсіну және өзгенің құқығын құрметтеу.
Әр оқушы өзінің сөзі мен іс-әрекетінің салдары болатынын білуі керек. Қоғамдық тәртіпті бұзу, төбелес, қорқыту, бөтеннің мүлкіне зиян келтіру, әлімжеттік көрсету немесе интернет арқылы біреудің ар-намысына тиетін әрекеттер жасау – баланың болашағына кері әсер етуі мүмкін.
Сондықтан мектептегі құқықтық тәрбие баланы жазалауға емес, жауапты таңдау жасауға үйретуге бағытталуы қажет.
«Адал азамат» – күнделікті әрекеттен қалыптасады
Адалдық – үлкен сөздерден емес, күнделікті қарапайым әрекеттерден басталады. Өзгені құрметтеу, әлсізге көмектесу, өтірік айтпау, біреудің затын иемденбеу, тәртіпті сақтау, қателігін мойындай білу, жасаған ісіне жауап беру – адал азаматтың басты қасиеттері.
Оқушыға «тәртіпті бол» деп айту жеткіліксіз. Біз оған тәртіптің не үшін қажет екенін түсіндіруіміз керек. «Заңды бұзба» деумен ғана шектелмей, заңның адамның құқығы мен қауіпсіздігін қорғауға қызмет ететінін ұғындыруымыз қажет.
Осы ретте мектеп, ата-ана және қоғам арасындағы өзара байланыс шешуші рөл атқарады. Баланың бойындағы өзгерісті дер кезінде байқау, оны тыңдау, қолдау, бос уақытын тиімді ұйымдастыру және қажетті жағдайда мамандар көмегіне жүгіну – көптеген келеңсіздіктің алдын алуға мүмкіндік береді.
Құқық бұзушылықтың алдын алу – бір күндік іс-шара емес, күнделікті жүргізілетін жүйелі тәрбие жұмысы.
Біздің мақсатымыз – баланы үнемі бақылауда ұстау емес, бақылаусыз қалған кезде де дұрыс таңдау жасай алатын тұлға тәрбиелеу.
Өз құқығын білетін, өзгенің құқығын құрметтейтін, қауіпсіздігін сақтайтын, зиянды әрекеттен саналы түрде бас тарта алатын, сөзі мен ісіне жауап беретін жас – болашақтың нағыз адал азаматы.
Бала тәрбиесі – ортақ міндет, ал оның қауіпсіз болашағы – ортақ жауапкершілік.
Л.О. САЛИХОДЖАЕВА,
«Ю. Гагарин атындағы №3 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі мектеп директорының тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасары.