Дженсыбаева Эльвира Мынжасаровна
Астана қаласы №103 жалпы орта білім беретін мектептің бастауыш сынып мұғалімі, педагогика ғылымдарының магистрі, педагог-модератор
Аннотация
Мақалада бастауыш сыныпта ұлттық құндылықтарды заманауи педагогикалық технологиялармен ұштастырудың маңызы қарастырылады. Ұлттық ойындар, халық ауыз әдебиеті, пәнаралық байланыс, цифрлық ресурстар мен белсенді оқыту тәсілдері арқылы оқушылардың танымдық белсенділігін және адамгершілік қасиеттерін дамыту жолдары ұсынылады. Мұғалім тәжірибесіне бейімдеуге болатын тапсырмалар мен тәрбиелік жұмыс түрлері сипатталады.
Түйін сөздер: ұлттық құндылықтар, бастауыш білім, ұлттық тәрбие, цифрлық технологиялар, ұлттық ойындар, функционалдық сауаттылық.
Аннотация (русский язык)
В статье рассматривается интеграция национальных ценностей и современных образовательных технологий в начальной школе. Предлагаются способы развития познавательной активности и нравственных качеств младших школьников с использованием национальных игр, устного народного творчества, межпредметных связей, цифровых ресурсов и активных методов обучения. Представлены практические примеры заданий, адаптируемых к работе учителя.
Ключевые слова: национальные ценности, начальное образование, воспитание, цифровые технологии, национальные игры, функциональная грамотность.
Abstract
The article explores the integration of national values and modern educational approaches in primary school. It outlines ways to foster pupils’ cognitive engagement and moral development through traditional games, oral folklore, interdisciplinary learning, digital resources, and active teaching methods. Practical classroom activities that teachers can adapt to their own contexts are presented.
Keywords: national values, primary education, character education, digital technologies, traditional games, functional literacy.
Кіріспе
Қазіргі жаһандану және цифрландыру жағдайында білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі – ұлттық болмысын сақтай отырып, өзгермелі ортада білімін қолдана алатын, шығармашыл әрі жауапты тұлға тәрбиелеу. Бастауыш мектеп баланың дүниетанымы, қарым-қатынас мәдениеті мен оқу әрекетінің негізі қаланатын кезең болғандықтан, ұлттық құндылықтарды күнделікті сабақ мазмұнына енгізу ерекше мәнге ие.
Ұлттық құндылықтар халқымыздың тілі, салт-дәстүрі, мәдениеті, халықтық тәлім-тәрбиесі мен тарихи тәжірибесін қамтиды. Ал заманауи оқыту оқушының белсенді әрекетіне, зерттеуіне, салыстыруына, талдауына және алған білімін өмірде қолдануына сүйенеді. Бұл екі бағыт өзара үйлескенде білімнің мазмұны балаға жақын әрі тәрбиелік тұрғыдан мағыналы бола түседі.
Ұлттық құндылықтар – тәрбиенің негізі
«Тәрбие – тал бесіктен», «Әдепті бала – арлы бала» деген халық даналығы баланың бойына ізгі қасиеттерді ерте жастан сіңіру қажеттігін көрсетеді. Ұлттық тәрбие тек мерекелік шаралармен шектелмей, сабақтағы тапсырмалардан, сыныптағы өзара қарым-қатынастан, мұғалімнің жеке үлгісінен көрінуі тиіс.
Бастауыш сынып оқушыларын сәлемдесуге, үлкенді сыйлауға, өзара көмектесуге, ана тілін құрметтеуге, оқу құралдарын күтіп ұстауға және табиғатқа жанашыр болуға үйрету – құндылықтарды нақты әрекет арқылы қалыптастырудың қолжетімді жолдары. Мұндай жұмыс жүйелі түрде жүргізілгенде тәрбие мен оқыту біртұтас үдеріске айналады.
Ұлттық мазмұн мен заманауи әдістердің сабақтастығы
Қазіргі бастауыш білім беруде ойын технологиялары, саралап оқыту, топтық және жұптық жұмыс, жобалық тапсырмалар, интерактивті жаттығулар қолданылады. Оларды ұлттық мазмұнмен толықтыру оқушының қызығушылығын арттырып, пәндік білімді мәдени тәжірибемен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Математика сабағында ұлттық ою-өрнектер арқылы геометриялық фигураларды танытуға, асықтарды пайдаланып санау, салыстыру, қосу және азайту тапсырмаларын орындатуға болады. Әліппе мен әдебиеттік оқуда мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш, ертегі негізінде дыбыстық талдау, мәтінді түсіну және байланыстырып сөйлеу дағдылары дамытылады. Дүниетану сабақтарында туған жер табиғаты, отбасылық дәстүрлер мен ұлттық мерекелер туралы тапсырмалар беруге болады.
Ұлттық ойындарды оқытуға бейімдеу
Ойын – кіші жастағы оқушы үшін табиғи әрекет. «Ханталапай», «Бәйге», «Асық ату», «Ақ серек, көк серек» сияқты ойындардың элементтерін оқу мақсатына сай бейімдеуге болады. Мәселен, «Ханталапай» ойыны негізінде асықтарды топтастыру, санын анықтау, салыстыру, қосынды мен айырманы табу ұйымдастырылады. «Бәйге» әдісінде оқушылар тапсырмаларды кезең-кезеңімен орындап, жауаптарын түсіндіреді.
Ойын қолданылғанда қауіпсіздік, барлық баланың қатысуы және оқу мақсатының орындалуы ескеріледі. Басты назар жарысқа емес, ынтымақтастыққа, тапсырманы түсінуге және өзара қолдауға аударылуы қажет.
Халық ауыз әдебиеті арқылы тіл дамыту
Ертегі, мақал-мәтел, жұмбақ пен жаңылтпаш оқушылардың сөздік қорын молайтуға және ойды жүйелі жеткізуге көмектеседі. «Мақта қыз бен мысық» ертегісін талдау барысында кейіпкерлер әрекетін салыстыру, олардың шешіміне баға беру, «Сен кейіпкердің орнында болсаң не істер едің?» деген сұраққа жауап беру ұсынылады.
Ертегі желісін суретті тізбекпен реттеу, шағын сахналау, жұптық әңгіме құрастыру сияқты тапсырмалар ұлттық әдеби мұраны белсенді оқыту әдістерімен байланыстырады.
Цифрлық ресурстар мен жасанды интеллект мүмкіндіктері
Интерактивті тақта, электрондық тапсырмалар мен білім беру платформалары ұлттық мазмұнды көрнекі түрде ұсынуға мүмкіндік береді. Мысалы, LearningApps платформасында ұлттық тағамдар мен музыкалық аспаптарды сәйкестендіру, Wordwall арқылы мақал-мәтелдерді толықтыру, Canva көмегімен ұлттық қолөнер туралы көрнекілік дайындау тапсырмаларын ұйымдастыруға болады.
Жасанды интеллект құралдары мұғалімге жас ерекшелігіне сәйкес мәтіндер, тапсырма нұсқалары мен көрнекілік идеяларын әзірлеуге көмектесе алады. Дегенмен мұғалім әр материалдың тілдік дұрыстығын, мәдени және тарихи сәйкестігін, оқу бағдарламасына лайықтылығын тексеруі тиіс. Оқушылардың жеке деректерін қорғау және экран уақытын орынды шектеу де назардан тыс қалмауы керек.
Пәнаралық байланыс және тәжірибелік тапсырмалар
«Қазақтың ұлттық ою-өрнектері» тақырыбын бірнеше пәнге кіріктіруге болады. Математикада оюдан геометриялық фигураларды анықтау және симметрияны байқау; әліппеде ою атауларын буынға бөлу, дыбыстық талдау; еңбекке баулуда қағаздан өрнек құрастыру; дүниетануда қолөнердің тұрмыстағы қызметін талқылау жүзеге асырылады.
Бірінші сыныпта сәлемдесу әдебін күнделікті жаттықтыру, сыныптастарға алғыс айту, бірлескен жұмыста кезек күту, құралдарды күтіп ұстау сияқты әрекеттер арқылы құндылықтарды тәжірибеде көрсетуге болады. «Судың да сұрауы бар», «Бұлақ көрсең, көзін аш» деген нақылдарды экологиялық тәрбие тақырыптарымен байланыстыру суды үнемдеу мен табиғатты қорғау туралы әңгімеге негіз болады.
Отбасы мен мектептің ынтымақтастығы
Ұлттық құндылықтардың орнығуы үшін мектеп пен отбасының тәрбиелік ықпалы бірін-бірі толықтыруы маңызды. «Әжемнің ертегісі», «Атамның ақылы», «Отбасымның дәстүрлері» тақырыптарында шағын әңгіме, сурет немесе отбасылық оқу тапсырмаларын ұйымдастыруға болады. Бұл жұмыс әр отбасының мәдени ерекшелігі мен мүмкіндігін құрметтей отырып жүргізілуі тиіс.
Мұғалім оқушының тек пәндік жетістігін емес, өз ойын айтуын, өзгелерді тыңдауын, жауапкершілігін, ынтымақтастығын және игі әрекеттерін де жүйелі бақылағаны жөн.
Оқу мақсаттары мен тәрбиелік міндеттерді кіріктіру
Ұлттық мазмұнды сабаққа енгізуде алдымен оқу мақсаты айқындалады. Тақырыпқа сәйкес келетін құндылық оқушының жасына, тілдік деңгейіне және күнделікті тәжірибесіне сай таңдалуы керек. Мысалы, математикада «бірлік» құндылығын топпен есеп шығару арқылы, әдебиеттік оқуда «әділдік» ұғымын кейіпкер іс-әрекетін талдау арқылы, дүниетануда «жауапкершілікті» табиғатты қорғауға арналған шағын әрекет арқылы танытуға болады. Мұндай ықпалдастыруда тәрбиелік мазмұн пәндік мақсаттың орнын алмастырмай, оны толықтырады.
Сабақты жоспарлауда «Оқушы нені біледі?», «Қандай әрекет орындайды?», «Қандай құндылықты іс жүзінде көрсетеді?» деген үш сұрақты басшылыққа алу орынды. Мәселен, оқушы ою-өрнектегі симметрияны табады, жұбымен шешімін салыстырады және серіктесінің пікірін құрметтейді. Осылайша білім нәтижесі мен тәрбие нәтижесі бір тапсырманың аясында көрініс табады.
Бірінші сыныпқа арналған кіріктірілген сабақ үлгісі
Сабақ тақырыбы: «Ұлттық ою-өрнек және геометриялық пішіндер». Мақсаты – таныс геометриялық фигураларды ажырату, қарапайым өрнек құрастыру және ұлттық қолөнерге қызығушылық таныту. Қажетті құралдар: ою бейнеленген үлестірмелер, түрлі түсті қағаз, интерактивті тақта және қауіпсіз қиынды үлгілері.
Қызығушылықты ояту кезеңінде мұғалім киіз үйдің, текеметтің немесе тұскиіздің суретін көрсетіп, балалардан байқаған түстері мен пішіндерін атауды сұрайды. Негізгі бөлімде оқушылар шеңбер, үшбұрыш, төртбұрыш элементтерін табады, олардың орналасуын салыстырады. Жұптық жұмыста дайын бөлшектерден симметриялы өрнек құрастырады. Цифрлық тапсырмада экрандағы өрнектің жетіспейтін бөлігін таңдайды. Сабақ соңында «Мен қандай пішінді таныдым?», «Жұбыммен қалай жұмыс істедім?», «Қазақтың қолөнерінен не білдім?» деген сұрақтарға жауап береді.
Бұл үлгі сабақтың нақты өткізілгені туралы есеп емес, мұғалім тәжірибесінде бейімдеп қолдануға болатын әдістемелік нұсқа. Тапсырмалардың күрделілігі оқушылардың дайындық деңгейіне қарай өзгертіледі.
Жобалық жұмыс және зерттеушілік дағдылар
Бастауыш мектепте шағын жобалар оқушының өз ортасын тануына көмектеседі. «Менің отбасымдағы ұлттық бұйым», «Домбыра үні», «Киіз үйдің бөліктері», «Ұлттық ойындар картасы» сияқты тақырыптарда балалар сурет, әңгіме, макет немесе қысқа таныстырылым әзірлей алады. Жоба барысында оқушы ақпарат жинауды, сұрақ қоюды, маңыздысын таңдауды және өз жұмысын көпшілікке түсінікті етіп ұсынуды үйренеді.
Мысалы, «Киіз үй – халқымыздың мұрасы» атты шағын жобада бір топ киіз үй бөліктерінің атауын анықтаса, екінші топ олардың қызметін суретпен көрсетеді, үшінші топ құрастыру үлгісін жасайды. Интерактивті тақтадан киіз үйдің құрылысын көрсететін көрнекі материал пайдалануға болады. Мұндай тапсырмада ұлттық мәдениет, тіл дамыту, кеңістіктік ойлау және ынтымақтастық бір арнаға тоғысады.
Қалыптастырушы бағалау және нәтижені бақылау
Құндылыққа бағытталған сабақта бағалау тек дұрыс жауапты анықтаумен шектелмейді. Мұғалім пәндік жетістікті оқу мақсатына сай бағалап, ал тәрбиелік дағдыларды жүйелі бақылау мен кері байланыс арқылы қолдайды. Мысалы, «тапсырманы түсіндірді», «өз пікірін дәлелдеді», «серіктесін тыңдады», «ортақ құралды ұқыпты қолданды» деген қарапайым бақылау көрсеткіштері пайдалы.
Оқушыларға түсінікті «Екі жұлдыз, бір тілек», «Бағдаршам», «Бүгін мен үйрендім…» тәсілдері өзін-өзі бағалауға мүмкіндік береді. Дегенмен баланың адамгершілік қасиетіне сандық баға қоюдан сақтанған жөн: оның орнына нақты әрекетін атап, келесі қадамын ұсынған тиімді. Мысалы: «Сен жолдасыңның сөзін бөлмей тыңдадың, енді өз ойыңды бір сөйлеммен толықтыр».
Нәтижені бақылау үшін оқушы жұмыстарының үлгілерін, қысқа рефлексияларын және мұғалімнің сабақтағы байқауларын жинақтауға болады. Бұл материалдар қандай әдіс тиімді болғанын талдауға көмектеседі, бірақ арнайы зерттеу жүргізілмесе, оларды ғылыми дәлелденген сандық нәтиже ретінде көрсетуге болмайды.
Инклюзивті орта және цифрлық қауіпсіздік
Ұлттық мазмұндағы тапсырмалар әр баланың қатысуына мүмкіндік беретіндей құрылуы қажет. Бір оқушы мәтінді оқыса, екіншісі сурет арқылы түсіндіреді, үшіншісі дайын пішіндерді орналастырады. Тілдік қолдауды қажет ететін балаларға сөздік карточкалар мен көрнекі тіректер ұсынылады. Ұлттық құндылықтарды дәріптеу өзге мәдениеттерге құрметпен қараумен қатар жүруі тиіс.
Цифрлық материалды қолданғанда экран алдында өткізілетін уақытты жас ерекшелігіне сай шектеу, балалардың жеке деректерін қорғау және интернеттен алынған ақпараттың дұрыстығын тексеру маңызды. Оқушылардың фотосуреттері мен жұмыстары жарияланатын жағдайда тиісті келісім мен мектептің ішкі талаптары ескеріледі. Технологияның міндеті – баланың мұғаліммен және сыныптастарымен тікелей қарым-қатынасын алмастыру емес, оны мазмұнды ету.
Қорытынды
Бастауыш сыныпта ұлттық құндылықтар мен заманауи білім беруді ұштастыру оқушының білімін өмірлік тәжірибемен байланыстырып, оның тұлғалық дамуына ықпал етеді. Ұлттық ойындар, халық ауыз әдебиеті, пәнаралық тапсырмалар және цифрлық ресурстар өзара үйлескенде сабақ мазмұны тереңдеп, оқушының белсенді қатысуына мүмкіндік туады.
Ұлттық тәрбие баланың күнделікті әрекетінен басталады: сәлемдесу, үлкенді сыйлау, досына көмектесу, ана тілін құрметтеу және табиғатты аялау. Ұлттық құндылық – тәрбиенің тамыры, заманауи білім – болашаққа бастар жол. Осы екі бағытты үйлестіре білген мұғалім саналы, білімді әрі жауапты ұрпақ тәрбиелеуге үлес қосады.
Сабақ тәжірибесінен фотокөріністер
1-сурет. Ұлттық мәдениет пен цифрлық білімді біріктіретін танымдық тапсырма.
2-сурет. Оқушылардың ұлттық мұрамен танысуы және топтық жұмысы.
3-сурет. Ұлттық құндылықтар мен заманауи білім беру тақырыбындағы таныстырылым.
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. 2007 жылғы 27 шілде, №319-III (өзгерістер мен толықтыруларымен).
Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрығы. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары.
Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. – 1879.
Байтұрсынұлы А. Тіл-құрал. – 1914 жылдан бастап жарық көрген еңбектер топтамасы.
Жұмабаев М. Педагогика. – 1922.
Выготский Л. С. Мышление и речь. – 1934.