«Білмедім» деген сөз жауапкершіліктен босатпайды, ал дер кезінде берілген тәрбие қателіктің алдын алады.
Жасөспірімдік кезең – адамның мінезі, көзқарасы мен өмірлік ұстанымы қалыптасатын ерекше уақыт. Бұл жаста бала өзін ересек сезінгісі келеді, өз бетінше шешім қабылдауға ұмтылады, достарының пікіріне мән береді. Кейде бір сәттік эмоция, еліктеу немесе «бәрі осылай істейді» деген ой баланы қате қадамға итермелеуі мүмкін.
Ал кейбір қателіктің салдары бір сәтпен аяқталмайды.
Сондықтан жасөспірімдерге құқықтық тәрбие беру дегеніміз – оларды заң баптарымен қорқыту емес. Ең алдымен балаға «Әр әрекетімнің салдары бар» деген түсінікті қалыптастыру.
Бір сәттік ашу – үлкен өкінішке айналмасын
Мектеп өмірінде балалар арасында түсініспеушілік болуы мүмкін. Бір-біріне ренжу, сөзге келу – кездесетін жағдай. Бірақ сол келіспеушілікті күш қолданумен, қорқытумен немесе топ болып қысым көрсетумен шешу – дұрыс жол емес.
Кейде төбелес бірнеше минутқа ғана созылады. Ал оның салдары әлдеқайда ұзақ болуы ықтимал.
Сондықтан балаға:
– ашуланған кезде тоқтай біл;
– жанжалдан алыстай біл;
– мәселені күшпен емес, сөзбен шеш;
– қажет болса, ересек адамнан көмек сұра;
деген дағдыларды үйретуіміз қажет.
Жанжалдан бас тарту – қорқақтық емес. Керісінше, эмоциясын басқара білу – адамның ішкі күшінің белгісі.
«Мен тек қарап тұрдым» деген жауап жеткілікті ме?
Бүгінгі жасөспірімдер арасында тағы бір назар аударатын жағдай бар.
Екі бала төбелесіп жатса, үшінші бала оларды ажыратудың немесе ересек адамды шақырудың орнына телефонын алып, бейнежазбаға түсіруі мүмкін. Кейін оны әлеуметтік желіге немесе ортақ чатқа таратады.
Біреудің қорланған сәтін қызық үшін түсіру, оны көпшілікке тарату, астына мазақ сөздер жазу – адамгершілікке де, жауапты мінез-құлыққа да жатпайды.
Осындай сәтте әр бала өзіне:
«Мен осы әрекетіммен жағдайды тоқтатуға көмектесіп жатырмын ба, әлде оны одан әрі ушықтырып жатырмын ба?»
деген сұрақ қоюы керек.
Нағыз азамат – әлсізді мазақ ететін адам емес, қажет кезде оны қорғай алатын адам.
«Әзілдедік қой…» – барлық әрекетті ақтай алмайды
Жасөспірімдер арасында бір-бірінің затын жасыру, киімін тартып алу, ақша сұрау, қорқыту, лақап ат қою немесе әлеуметтік желіде келемеждеу кейде «әзіл» ретінде қабылданады.
Бірақ әзіл екі тарапқа да күлкілі болғанда ғана әзіл.
Егер бір бала қорқып, ренжіп, мектепке келгісі келмей немесе өзін қауіпсіз сезінбей жүрсе, мұндай әрекетке бейжай қарауға болмайды.
Балаға өзінің еркіндігі басқа адамның құқығы басталған жерде шектелетінін түсіндіру – құқықтық тәрбиенің маңызды бөлігі.
Бөтеннің мүлкі – «жай ғана зат» емес
«Уақытша алдым», «қайтарып бермек едім», «досым ғой» деген сөздер де бөтеннің мүлкіне рұқсатсыз қол сұғуды дұрыс әрекетке айналдырмайды.
Оқушы мектепте де, көшеде де өзгенің мүлкіне ұқыптылықпен қарауды үйренуі керек.
Партаға жазу, мектеп мүлкін бүлдіру, сыныптасының затын әдейі сындыру немесе бөтеннің дүниесін рұқсатсыз алу – ұсақ нәрсе болып көрінгенімен, жауапсыз мінез-құлықтың бастамасына айналуы мүмкін.
Адалдық – ешкім көріп тұрмаған кезде де бөтеннің дүниесіне қол сұқпау.
Құрдастың қысымына «жоқ» дей білу керек
«Бір рет жасап көр».
«Қорқып тұрсың ба?»
«Бізбен дос болсаң, барасың».
Осындай бірнеше ауыз сөз кейде жасөспірімді өзі қаламайтын әрекетке итермелеуі мүмкін.
Вейп қолдану, сабақтан қашу, түнгі уақытта бақылаусыз жүру, төбелеске араласу немесе басқа да теріс әрекеттердің артында құрдастар ықпалы тұруы мүмкін.
Сондықтан бүгінгі тәрбиенің маңызды міндеттерінің бірі – балаға саналы түрде «ЖОҚ!» деп айта білуді үйрету.
Өзгенің жетегіне ермеу – әлсіздік емес. Өз таңдауын өзі жасай алу – тұлғалық күш.
Интернеттегі әрекет те жауапкершілікті талап етеді
Кейбір бала телефон экранының ар жағында отырған кезде өзін еркін сезінеді. Бетпе-бет айта алмайтын сөзін әлеуметтік желіде жаза салуы мүмкін.
Бірақ виртуалды кеңістік жауапкершіліксіз аймақ емес.
Біреуді қорлау, жалған ақпарат тарату, бөтен адамның фотосын немесе бейнесін рұқсатсыз жариялау, жалған парақша ашып мазақ ету, қорқыту немесе кибербуллинг жасау – «телефондағы ойын» деп қабылданбауы керек.
Бала әр хабарламаны жіберер алдында:
«Осы сөзді адамның көзіне қарап айта алар ма едім?»
деп ойланып үйренсе, көптеген келеңсіз әрекеттің алдын алуға болады.
Құқықтық жауапкершілік – тек полицияның мәселесі емес
Кейде құқықтық тәрбие туралы сөз болғанда, бала санасында бірден полиция, есепке қою немесе жаза түсінігі қалыптасады.
Бұл – құқықтық тәрбиенің толық мағынасы емес.
Құқықтық мәдениет:
– өз құқығын білу;
– өзгенің құқығын құрметтеу;
– міндетін орындау;
– қоғамдық тәртіпті сақтау;
– жасаған ісіне жауап беру;
– қателігін түсініп, оны қайталамауға ұмтылу.
Демек, заңды құрметтеу қорқыныштан емес, саналы түсініктен туындауы керек.
Бір қателік баланың бүкіл болашағын анықтамауы тиіс
Біз, ересектер, бір маңызды мәселені ұмытпауымыз қажет. Бала қателессе, оны бірден «тәртіпсіз», «қиын бала» деп таңбалау дұрыс емес.
Қателік жасаған балаға ең алдымен оның әрекетінің дұрыс еместігін түсіндіріп, себебін анықтап, қайталамаудың жолын көрсету қажет.
Мектептегі профилактикалық жұмыстың мақсаты да осында. Біз құқықбұзушылық жасаған баламен ғана жұмыс істеп қоймай, құқықбұзушылық жасалмай тұрып оның алдын алуымыз керек.
Баланың мінез-құлқындағы өзгерісті дер кезінде байқау, сабаққа қатысуын бақылау, отбасымен байланыс орнату, бос уақытын тиімді ұйымдастыру, психологиялық және әлеуметтік қолдау көрсету – профилактиканың маңызды тетіктері.
Ата-анаға бір сауал…
Кейде баламыздан:
«Бүгін неше алдың?» – деп сұраймыз.
Ал:
«Бүгін біреуге көмектестің бе?»
«Сені біреу ренжіткен жоқ па?»
«Өзің біреуді ренжітіп қойған жоқсың ба?»
«Достарыңмен қарым-қатынасың қалай?»
«Саған айта алмай жүрген бір мәселе бар ма?» – деп қаншалықты жиі сұраймыз?
Бала тәрбиесінде кейде баға туралы әңгімеден бұрын оның ішкі әлемі туралы әңгіме маңыздырақ болуы мүмкін.
«Адал азамат» – жауапкершіліктен басталады
Адал азамат – тек сабағын жақсы оқитын оқушы емес.
Адал азамат – қателігін мойындайтын, өзгенің құқығын құрметтейтін, әлсізге әлімжеттік жасамайтын, бөтеннің дүниесіне қол сұқпайтын, ортаның теріс ықпалына ермейтін, заң мен тәртіпті сыйлайтын тұлға.
Ең бастысы – ешкім бақылап тұрмаған кезде де дұрыс әрекет жасай білу.
Біз балаларымызды:
жазадан қорқатын емес – заңды құрметтейтін;
мұғалімнен қорқатын емес – арын сыйлайтын;
полициядан жасырынатын емес – әрекетіне жауап беретін;
көпшілікке еретін емес – дұрыс таңдау жасайтын
азамат етіп тәрбиелеуіміз қажет.
Бір сәттік ашу – төбелеске,
бір сәттік еліктеу – зиянды әдетке,
бір сәттік «әзіл» – басқа баланың жан жарасына,
бір сәттік жауапсыздық – үлкен өкінішке айналмасын.
Бір қателік – бір тағдырға әсер етуі мүмкін.
Ал бір дұрыс тәрбие – тұтас бір тағдырды өзгерте алады.
Сондықтан құқықбұзушылықтың алдын алу – полицияның ғана емес, мектептің ғана емес, ата-ананың ғана емес, баршамыздың ортақ міндетіміз.
Баламызға заңды жаттатудан бұрын – әділеттілікті, жазадан қорқытудан бұрын – жауапкершілікті, тәртіп талап етуден бұрын – дұрыс таңдау жасауды үйретейік.
Заңды құрметтейтін ұрпақ – қауіпсіз қоғамның негізі.
Жетебаева Гаухар Бердибековна,
«Ю. Гагарин атындағы №3 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің директоры.